Ekologiczna marzanna – krótki przewodnik dla rodziców i nauczycieli

Spis treści:

1. Marzanna: co to za postać i skąd się wzięła?
2. Marzanna-kukła: z czego ją zrobić, żeby nie zaszkodzić przyrodzie?
3. Jak i gdzie topić marzannę?
4. Podsumowanie

Obrzęd topienia marzanny przetrwał wieki i co roku wraca 21 marca do przedszkoli i szkół w całej Polsce. Problem w tym, że dzisiejsze kukły nierzadko pełne są plastiku, folii i syntetycznych ozdób, które po wrzuceniu do rzeki zostają tam na długo, trwale zanieczyszczając środowisko. Ten przewodnik pokaże, jak zrobić marzannę z naturalnych materiałów i przeprowadzić cały obrzęd tak, żeby nie zostawić po sobie śmieci.

Marzanna: co to za postać i skąd się wzięła?

Każdego roku, 21 marca, przy rzekach i stawach w całej Polsce pojawiają się grupki dzieci z kolorowymi kukłami w rękach. Topienie marzanny to jeden z nielicznych słowiańskich obrzędów, który przetrwał wieki i wciąż ma się całkiem dobrze – przynajmniej w przedszkolach i podstawówkach. Marzanna (zwana też Moreną, Morą lub Moraną) była w wierzeniach dawnych Słowian boginią zimy i śmierci. Jej symboliczne zniszczenie – przez zatopienie lub spalenie – miało przepędzić mrozy i otworzyć drzwi wiośnie. Towarzyszył temu pochód przez wieś, śpiew i taniec, a sam obrzęd miał zapewnić urodzaj i dobry rok.

Tradycja topienia marzanny utraciła co prawdą swoją sprawczą moc przeganiania zimy, ale przetrwała jako symboliczne rozpoczęcie wiosny, piękna zabawa i pretekst do wyjścia z dziećmi na świeże powietrze. Problem w tym, że współczesne kukły bywają mało eko. Plastikowe elementy, syntetyczne materiały, sztuczne ozdoby – wszystko to ląduje potem w rzece czy jeziorze. Na szczęście da się to zrobić inaczej.

Marzanna-kukła: z czego ją zrobić, żeby nie zaszkodzić przyrodzie?

Tradycyjna marzanna i tak była ekologiczna – nasi przodkowie nie znali plastiku. Robili ją ze słomy i płótna, ozdabiali koralami i wstążkami. Możemy wrócić do tych korzeni, zamieniając kolorowy plastik na materiały, które po wrzuceniu do wody po prostu znikną.

Podstawa eko marzanny to słoma lub siano – łatwo dostępne, tanie i w pełni biodegradowalne. Równie dobrze sprawdzą się trzcina, sitowie czy suszone trawy – miękkie, łatwe do formowania i w stu procentach naturalne. Z dwóch patyków (dłuższy ok. 1–1,5 m, krótszy na ręce) tworzymy prosty stelaż w kształcie krzyża, owijamy go słomą i mocujemy sznurkiem konopnym lub sizalowym. Głowę można uformować z kulki słomy owiniętej papierem, a zamiast plastikowych koralików zawiesić marzannie na szyi makaron nawleczony na naturalny sznurek. Włosy i sukienkę zrobimy ze ścinków lub paseczków papieru, dla ciekawszego efektu można je poskręcać! Alternatywą dla papieru jest raffia – naturalne włókno roślinne dostępne w sklepach plastycznych, idealne na spódniczkę i włosy. Do narysowania twarzy wystarczy węgiel drzewny i sok z buraka. Ten ostatni, razem z kurkumą, świetnie sprawdza się też jako barwnik do tkanin – można nim zabarwić kawałek bawełny lub lnu przed uszykowaniem stroju marzanny. Na koniec ozdoby: szyszki, żołędzie, mech, suszone kwiaty – lawenda, rumianek czy krwawnik – dodają kukle uroku i są w stu procentach przyjazne środowisku.

Co absolutnie wykluczone? Plastik w każdej postaci, folia, styropian, syntetyczne tkaniny, gumki i inne materiały, które w wodzie zostają na lata. Nawet jeśli kukła ma tylko stać w klasie jako ozdoba, to warto uczyć dzieci konsekwentnych wyborów.

Jak i gdzie topić marzannę?

Topienie marzanny w rzece czy stawie jest dozwolone, ale pod warunkiem, że kukła jest wykonana z materiałów biodegradowalnych. Za wrzucenie do wody przedmiotów uznanych za śmieci można otrzymać mandat! Dlatego: sama słoma i patyki są w porządku, kłopot zaczyna się przy plastikowych dodatkach.

Samemu obrzędowi warto nadać trochę ceremonialnego charakteru – to przecież serce całej tradycji. Pochód z kukłą, wspólne śpiewanie wierszyków o marzannie, może konkurs na najpiękniejszą kukłę – tego właśnie dzieciom najbardziej brakuje, gdy marzanna zostaje w klasie jako zwykła dekoracja.

Jeśli chodzi o samo topienie, najrozsądniejszym rozwiązaniem – szczególnie dla grup przedszkolnych i szkolnych – jest przywiązanie marzanny do sznurka i wyciągnięcie jej po ceremonii. Kukła dotyka wody, obrzęd zostaje dopełniony, a rzeka pozostaje czysta. Można też symbolicznie zanurzyć kukłę w wiaderku lub beczce z wodą: taki zabieg działa równie dobrze pod względem rytualnym, a eliminuje ryzyko zaśmiecenia zbiornika. To szczególnie praktyczne rozwiązanie dla przedszkoli – każde dziecko może mieć swoją małą marzannę i utopić ją we własnym wiadereczku. A jeśli idziemy nad zbiornik wodny, to wybierajmy miejsca bezpieczne – brzeg rzeki z płytkim zejściem lub staw, zawsze pod opieką dorosłych.

Co zrobić z marzanną po ceremonii? Jeśli kukła jest w całości z naturalnych materiałów, można ją pozłożyć pod drzewem w ogrodzie szkolnym albo wyłożyć na kompost – słoma się rozłoży, kukła zniknie bez śladu, a dzieci zobaczą na własne oczy, czym różni się materiał biodegradowalny od plastiku. Co do palenia marzanny – ta opcja wyklucza się sama przy ekologicznym podejściu. Dym ze spalania wszelkich materiałów (nawet naturalnych) to niepotrzebne obciążenie dla powietrza, a do tego takie ognisko to wyjątkowo niebezpieczna sytuacja, do której nie warto w żaden sposób zapraszać dzieci.

Podsumowanie

Aby zrobić ekologiczną marzannę, nie potrzeba wiele: słomy, sznurka, trochę bibuły i dwóch patyków. Dzieci, które same zbierają słomę, szukają sznurka i zamieniają makaron w korale, zrozumieją różnicę między materiałem biodegradowalnym a plastikiem lepiej niż z podręcznika. I to chyba najważniejsze przesłanie, które warto przy tej okazji przekazać dzieciom – że tradycja i troska o środowisko wcale sobie nie przeszkadzają.